Kategorie
publikacje

O jak oburęczne sterowanie

Idea sterowania oburęcznego nie wymaga wyjaśniania: operator musi użyć obu rąk by uruchomić maszynę, dzięki czemu ręce nie znajdują się w miejscach, gdzie nie powinny się znaleźć. Szczegóły techniczne określają normy EN 574, ISO 12100 i ISO 13855, ale zasady bezpiecznego stosowania u.s.o. wynikają też ze zwykłej roztropności1)Ale normy warto przeczytać, choćby po to, by wiedzieć jak wielu słów można użyć do opisu rzeczy oczywistych. Np. warunek „oba przyciski wciśnięte” omówiony jest w trzech punktach: 5.1 „Użycie obu rąk (pobudzanie jednoczesne)”, 5.2 „Współzależność pomiędzy sygnałami wejściowymi a sygnałem wyjściowym” oraz 5.3 „Kasowanie sygnału wyjściowego”..

Zasady bezpiecznego stosowania u.s.o.

1. Jeden pulpit u.s.o. chroni tylko jedną osobę. Sterowanie nazywa się „oburęczne” a nie „dwuręczne” (polskie tłumaczenie jest pod tym względem lepsze od oryginału), ponieważ ma angażować obydwie kończyny górne; jeśli na stanowisku jest dwóch operatorów, konieczne są dwa urządzenia sterowania oburęcznego. Jeżeli jest jeden operator, ale obok mogą przebywać inne osoby, najpewniej u.s.o. nie jest dobrym rozwiązaniem.

2. Sterowanie oburęczne jest rodzajem sterowania wymagającego podtrzymania, tzn. oba przyciski muszą być wciśnięte tak długo, jak długo mają trwać jakiekolwiek niebezpieczne działania maszyny. Po zwolnieniu przycisków (tj. choćby jednego z nich) ruch może być kontynuowany tylko wtedy, gdy nie powoduje zagrożeń2)Przykład 1: ruch powrotny suwaka prasy często nie powoduje zagrożeń. Przykład 2: u.s.o. może być użyte do zamknięcia osłony napędzanej, po czym strefa niebezpieczna staje się niedostępna.. Jeśli u.s.o. stosowane jest impulsowo (tylko do rozpoczęcia cyklu), najpewniej nie jest dobrym rozwiązaniem.

3. Działanie ochronne u.s.o. polega na zatrzymaniu elementów niebezpiecznych, zanim będzie mógł je dosięgnąć operator. Pulpit musi więc być umieszczony3)Zwykle pulpit przytwierdza się do podłoża lub maszyny, choć czasem można zastosować konstrukcję pulpitu przestawnego, która utrudnia (nie uniemożliwia – Polak potrafi!) zbytnie zbliżenie u.s.o. do strefy niebezpiecznej. w odpowiedniej odległości od elementów niebezpiecznych, tzn. nie bliżej, niż tzw. odległość minimalna4)ISO 13855 (8) :

s = K × T + C

gdzie T jest całkowitym czasem zatrzymania maszyny. Prędkość operatora K = 1600 mm/s. Dodatkowa odległość C = 0, jeśli przyciski są osłonięte w sposób uniemożliwiający bezpośredni ruch dłoni w kierunku zagrożenia; w przeciwnym razie C = 250 mm. Niezależnie od czasu zatrzymania, odległość minimalna s nie może być mniejsza niż 100 mm.

4. Sterowanie oburęczne jest dla operatora bardziej kłopotliwe, niż pojedynczy przycisk. Ze względu na naturalną tendencję homo sapiens do upraszczania sobie życia, u.s.o. musi być odporne na proste sposoby wyłączania jego funkcji ochronnej, tzn. sterowania jedną ręką (i ewentualnie czymś jeszcze), gdy druga ręka jest wolna.

  • Najprostszą „modernizacją” u.s.o. jest wciśnięcie jednego z przycisków na stałe (wystarczy zapałka). Zabezpieczeniem nie jest zakaz wnoszenia zapałek na teren zakładu, ale tzw. ponowne inicjowanie (ponowne uruchomienie maszyny może nastąpić dopiero po zwolnieniu obu przycisków) oraz synchroniczność (maszyna nie powinna zadziałać, jeśli czas pomiędzy naciśnięciem przycisków jest większy niż 0,5 s). Synchroniczność praktycznie wymusza również ponowne inicjowanie5)Chuck Norris w ciągu pół sekundy zdąży nacisnąć oba przyciski, po czym zwolnić jeden i ponownie go nacisnąć — ale trudno sobie wyobrazić scenariusz, w którym takie zachowanie mogłoby powodować zwiększenie ryzyka.. Jeśli na stanowisku pracuje kilku operatorów (każdy z nich ma swoje u.s.o.), synchroniczność dotyczy każdego pulpitu osobno — operatorzy nie muszą uruchamiać procesu na „trzy-cztery!”.
  • Naciśnięcie palcami jednej ręki. Odległość między przyciskami powinna wynosić co najmniej 25 cm w linii prostej lub co najmniej 26 cm wokół przegród między przyciskami. Ze względu na wygodę obsługi odległość między przyciskami nie powinna jednak przekraczać 60 cm.
  • Naciśnięcie jedną ręką (dłonią i łokciem). Przyciski powinny być oddalone o co najmniej 55 cm lub odpowiednio osłonięte.
  • Naciśnięcie łokciem lub ramieniem, podczas gdy dłonie mogą znajdować się w strefie niebezpiecznej — tylko jeżeli odległość u.s.o. od elementów niebezpiecznych jest mniejsza niż długość ramienia, czyli ok. 85 cm6)Na podstawie ISO 13857 (4.2.4.1) . Należy zastosować odpowiednie osłony przycisków.
  • Naciśnięcie innymi częściami ciała (biodrem, kolanem). Należy zastosować odpowiednie osłony przycisków. Ochroną przed naciśnięciem biodrem jest też umieszczenie przycisków na wysokości co najmniej 110 cm, ale taka wysokość dla operatora może być uciążliwa.

5. Jak wszystkie urządzenia sterujące, u.s.o. powinno być zabezpieczone przed przypadkowym pobudzeniem. Prawdopodobieństwo przypadkowego synchronicznego pobudzenia obu przycisków (nawet, jeśli nie są to przyciski mechaniczne, a czujniki dotykowe) jest znikome, dlatego wystarczającą ochroną7)Na podstawie ISO 13851 (6.1). Norma EN 574 jako środek przeciw przypadkowemu pobudzeniu proponuje… „konieczność celowego pobudzenia”. jest zapewnienie odpowiedniego poziomu niezawodności funkcji bezpieczeństwa (PL c, PL d lub PL e, zależnie od oceny ryzyka).

6. U.s.o. chroni tylko ręce – nie chroni głowy ani nóg. Jeśli to możliwe, zagrożenia powyżej i poniżej poziomu roboczego powinny być wyeliminowane przez osłony (stałe lub blokujące). Jeśli nie jest to możliwe, najpewniej u.s.o. nie jest dobrym rozwiązaniem.

7 . U.s.o. chroni tylko przed ruchem operatora w kierunku maszyny – nie chroni operatora przed ruchem maszyny w jego kierunku. Jeśli proces może powodować wyrzucanie materiału, u.s.o. nie jest wystarczającym zabezpieczeniem.

8. Użycie u.s.o. zawsze8)Prawie zawsze. Ryzyko resztkowe może nie występować, jeśli zagrożenia są wyeliminowane przez inne środki ochronne, tzn. jeśli u.s.o. służy jako zamiennik zwykłego przycisku, tzn. jest de facto niepotrzebne. wiąże się z ryzykiem resztkowym, o którym muszą wiedzieć pracodawca i pracownik:

  • osoby postronne nie są w żaden sposób chronione,
  • zawsze można skonstruować narzędzie, które umożliwi aktywację u.s.o. jedną ręką,
  • można poruszyć ręką szybciej niż 1,6 m/s (niespełna 6 km/h).

Informacja o ryzyku resztkowym powinna znaleźć się na maszynie (jako piktogram) oraz w instrukcji obsługi (jako szczegółowe objaśnienie).

Typy u.s.o.

Norma definiuje kilka możliwych typów u.s.o.:

  • Typ I to rozwiązanie najprostsze (nie wymaga się ponownego inicjowania ani synchroniczności) i niezalecane. Pozwala zrealizować funkcję bezpieczeństwa na poziomie niezawodności9)Na podstawie ISO 13851 (4.2). Norma EN 574 zawiera tylko anachroniczne odniesienia do EN 954-1 i kategorii strukturalnych. PL c KAT 1 wg ISO 13849-1, tzn. SIL 1 wg EN 62061.
  • Typ II wymaga ponownego inicjowania, nie wymaga synchroniczności, ale wymagany jest PL d KAT 3, czyli SIL 2.
  • Typ III to urządzenia posiadające wszelkie zabezpieczenia. Zależnie od poziomu niezawodności rozróżnia się typ IIIA (PL c KAT 1, SIL 1), IIB (PL d KAT 3, SIL 2) i IIIC (PL e KAT 4, SIL 3).

Rozwiązaniem podobnym do u.s.o. jest urządzenie zezwalające: operator jedną ręką przytrzymuje
przycisk zezwolenia, a drugą steruje maszyną. Urządzenie zezwalające nie wymaga jednak synchroniczności, może być zrealizowane jako przycisk nożny, nie służy tylko do ochrony rąk operatora – jest to zupełnie inna bajka i (być może) temat na inny artykuł z cyklu ABC BHP.

Normy dotyczące przedstawionego tematu

  1. PN-EN 574:2010 Bezpieczeństwo maszyn. Oburęczne urządzenia sterujące. Aspekty funkcjonalne. Zasady projektowania.
  2. PN-EN 62061:2008 Bezpieczeństwo maszyn. Bezpieczeństwo funkcjonalne elektrycznych, elektronicznych i elektronicznych programowalnych systemów sterowania związanych z bezpieczeństwem.
  3. PN-EN ISO 12100:2012 Bezpieczeństwo maszyn. Ogólne zasady projektowania. Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka.
  4. PN-EN ISO 13855:2014 Umiejscowienie wyposażenia ochronnego ze względu na prędkości zbliżania części ciała człowieka.
  5. PN-EN ISO 13857:2010 Bezpieczeństwo maszyn. Odległości bezpieczeństwa uniemożliwiające sięganie kończynami górnymi i dolnymi do stref niebezpiecznych.
  6. ISO/FDIS 13851:2018 Safety of machinery. Two-hand control devices. Principles for design and selection. ■
close

Proszę podać adres email, by otrzymywać powiadomienia o nowych publikacjach na tej stronie

Przypisy[+]